Ba hệ thống tính điểm nằm dưới một cái tên: lỗi phân loại võ thuật trong dữ liệu thi đấu

Một tệp tài liệu chạy qua toàn bộ dây chuyền phân tích nội dung và dừng lại ở đúng một dòng chữ: martial_arts. Không tiêu đề. Không nguồn. Không tên vận động viên. Không ngày công bố. Dòng chữ duy nhất còn sót lại được gõ bằng dấu gạch dưới, lệch khỏi quy chuẩn gạch chéo mà hệ thống phân loại yêu cầu.

Với người làm dữ liệu, đó là dữ kiện đáng chú ý nhất. Một thẻ phân loại rỗng buộc mọi bảng biểu phía sau phải được điền bằng suy đoán. Trong thể thao, suy đoán hiếm khi xuất hiện dưới dạng câu hỏi. Nó thường xuất hiện dưới dạng một kết luận đã khép lại.

Tôi mở lại hai tài liệu cũ trong kho cá nhân. Một là phiếu điểm quyền anh chuyên nghiệp. Một là bảng điểm taolu của một giải wushu cấp châu lục. Hai tờ giấy khác nhau về mọi thứ, từ số lượng giám định đến đơn vị đo lường. Trên cùng một trường phân loại của phần mềm, cả hai đều được ghi là “võ thuật”.

Sân đấu không có lỗi. Bảng dữ liệu thì có.

Bối cảnh: một nhãn rộng bị đọc như một công cụ hẹp

Phân loại tưởng như là thủ tục hành chính. Nó quyết định bộ công cụ nào được phép sử dụng, và bộ công cụ quyết định kết luận nào được phép rút ra. Đổi một nhãn, toàn bộ chuỗi suy luận phía sau đổi theo.

Trong khoảng mười lăm năm trở lại đây, khối lượng nội dung thể thao đối kháng tăng nhanh hơn tốc độ xây dựng tiêu chuẩn dữ liệu. Các nền tảng nội dung gộp quyền anh, MMA, kickboxing, Muay Thái, vật, jiu-jitsu, sanda và taolu vào một danh mục duy nhất để thuận tiện cho quảng cáo. Các bảng xếp hạng, các trang thống kê và một phần cơ sở dữ liệu thể thao làm theo. Ba hệ thống tính điểm hoàn toàn khác nhau cùng tồn tại dưới một cái tên.

Nhóm thứ nhất là thể thao đối kháng chuyên nghiệp hiện đại: MMA, quyền anh, kickboxing, Muay Thái, grappling. Đơn vị đo căn bản ở đây là thắng thua và cách thức kết thúc trận.

Nhóm thứ hai là võ thuật biểu diễn và truyền thống. Taolu được chấm theo độ khó động tác, chất lượng thực hiện và tính tổng thể của bài quyền. Khái niệm hạ đo ván không tồn tại trong hệ thống này.

Nhóm thứ ba là sanda, môn giao thoa cho phép đấm, đá và vật ném, thi đấu ba hiệp, có bộ luật riêng và không đồng nhất với Muay Thái hay kickboxing.

Ba nhóm này không chia sẻ một định nghĩa chung nào về chiến thắng. Đó là lý do một bài phân tích kỹ thuật có thể đúng về phương pháp nhưng sai hoàn toàn về đối tượng, chỉ vì một thẻ phân loại bị đọc ẩu.

Hệ quả không dừng ở học thuật. Nó chạm vào hợp đồng, tiền thưởng, suất tham dự và cách khán giả định giá một vận động viên.

Bảng điểm taolu không biết đến khái niệm hạ đo ván

Bảng điểm taolu không biết đến khái niệm hạ đo ván. Đó là lý do tôi tin nó ở đúng chỗ của nó — và cũng là lý do tôi không bao giờ đặt nó cạnh một phiếu điểm quyền anh.

Phiếu điểm quyền anh chuyên nghiệp vận hành trên hệ thống mười điểm bắt buộc. Ba giám định, mỗi người ghi điểm độc lập, người thắng một hiệp nhận mười điểm, người thua nhận chín hoặc thấp hơn. Một trận mười hai hiệp cho ra ba dãy số riêng biệt, và kết quả cuối cùng là tổng của ba dãy đó. Muốn đọc một trận quyền anh đúng cách, phải đọc được cả ba dãy, chứ không phải con số tổng.

Một bảng điểm taolu vận hành theo cách khác hẳn. Không có đối thủ trực tiếp. Không có hiệp. Không có người thua. Một hội đồng giám định chia thành các nhóm chấm độ khó động tác, chất lượng kỹ thuật và chất lượng tổng thể của bài biểu diễn. Vận động viên thi đấu với chính bài quyền của mình và với thang điểm, không thi đấu với người đứng cạnh.

Sanda nằm ở giữa và không thuộc về bên nào. Ba hiệp, thời lượng ngắn hơn quyền anh chuyên nghiệp, điểm số tính theo đòn đánh hiệu quả, vật ném thành công và số lần đánh ngã. Một đòn vật sạch trong sanda có giá trị mà nó không hề có trong phiếu điểm quyền anh, và ngược lại, số đếm trúng đòn chính xác không mang cùng trọng số.

Grappling lại là một hệ thống thứ tư. Các giải như ADCC hoặc hệ thống IBJJF chấm điểm theo hành động kiểm soát cụ thể: vật ngã, vượt qua tư thế phòng thủ, giành vị trí kiểm soát trên, kiểm soát sau lưng. Mỗi hành động có một mức điểm riêng, và thắng bằng điểm khác hoàn toàn với thắng bằng khóa siết.

Ngay trong nhóm đối kháng chuyên nghiệp, dữ liệu cũng đã bị phân mảnh. Quyền anh chuyên nghiệp tồn tại với bốn tổ chức danh hiệu lớn là WBA, WBC, IBF và WBO. Một dòng dữ liệu ghi “vô địch thế giới” mà không kèm tên tổ chức là một dòng dữ liệu không thể kiểm chứng. MMA phần lớn vận hành theo bộ luật thống nhất được các ủy ban thể thao cấp bang áp dụng, và các chỉ số như số đòn hiệu quả tung ra hoặc hứng chịu mỗi phút chỉ có nghĩa trong khuôn khổ thống kê đó. Đưa chỉ số này sang một môn khác là tạo ra một con số không có thật.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong vai trò phóng viên điều tra, sai sót nghiêm trọng nhất không đến từ việc gán sai nhãn. Nó đến từ việc đọc một nhãn rộng như thể đó là một công cụ hẹp.

Một thẻ phân loại đúng vẫn có thể dẫn tới kết luận sai. Nhãn “võ thuật” không sai về mặt từ ngữ. Nó chỉ rộng đến mức vô dụng khi bị đặt vào một cột yêu cầu đơn vị đo cụ thể.

Tôi từng dựng lại một chuỗi dữ liệu mà ở đó một vận động viên taolu xuất hiện trong bảng thống kê với cột “tỷ lệ kết thúc trận” mang giá trị bằng không. Con số đó đúng về mặt kỹ thuật lưu trữ và vô nghĩa về mặt thể thao. Nhưng khi thuật toán xếp hạng chạy qua, nó đọc số không ấy như một vận động viên chưa từng kết thúc đối thủ, và đẩy người đó xuống dưới một tay đấm có thành tích được thổi phồng bằng các đối thủ yếu. Không ai trong dây chuyền đó nói dối. Chỉ có một trường phân loại trống bị lấp bằng giá trị mặc định.

Ba hệ thống tính điểm nằm dưới một cái tên. Cái tên đó không bao giờ là dữ liệu.

Điều tương tự xảy ra với dữ liệu sức khỏe và an toàn. Nguy cơ cắt nước giảm cân, nguy cơ chấn thương não tích lũy và nguy cơ sụp đổ khi cân đều là những rủi ro đặc thù của nhóm đối kháng có hạng cân. Nhóm biểu diễn có hồ sơ rủi ro khác: chấn thương khớp do độ khó động tác, chấn thương lưng do xoay người lặp lại. Gộp hai nhóm vào một cột “rủi ro võ thuật” khiến cả hai nhóm rủi ro đều trở nên vô hình.

Phần hợp lý của việc gộp nhóm

Nói rằng gộp chung là sai hoàn toàn thì cũng sai. Có những lý do chính đáng để các nền tảng tiếp tục gộp. Khán giả tiêu thụ chúng cùng nhau: cùng một tài khoản xem quyền anh chuyên nghiệp cũng xem kickboxing và MMA, và về mặt thương mại, gộp nhóm phục vụ đúng nhu cầu đó. Ranh giới giữa các môn cũng đang thật sự mờ đi ở một số điểm — các trận giao thoa giữa võ sĩ từ hai môn khác nhau, các sự kiện áp dụng luật hỗn hợp, và sự giao thoa giữa sanda với kickboxing đều là hiện tượng có thật, không phải sản phẩm của bộ phận tiếp thị. Phân loại quá mịn cũng có cái giá của nó: nếu mỗi môn bị đóng kín trong một ô riêng, người phân tích sẽ không còn nhìn thấy các trường hợp chuyển môn, vốn là nơi diễn ra phần lớn thay đổi cấu trúc của ngành.

Điểm mù nằm ở chỗ khác. Nhãn “võ thuật” tồn tại là chuyện bình thường. Điều đáng nói là nhãn đó được dùng thay cho một trường bắt buộc khác. Một hồ sơ đủ tiêu chuẩn phải có hai trường tách biệt: bộ môn, và phiên bản luật thi đấu. Bộ môn trả lời câu hỏi môn này là gì. Phiên bản luật trả lời câu hỏi con số này có nghĩa gì.

Một điểm mù thứ hai thuộc về phía người phân tích. Yêu cầu phân loại hoàn hảo có thể trở thành cái cớ để không công bố gì cả. Giữ một bài điều tra lại nhiều năm vì chưa xác định được nhãn chính xác là một thất bại, không phải một tiêu chuẩn. Công bố một kết quả rỗng kèm lý do rỗng là cách xử lý trung thực, và trong trường hợp này, bản thân kết quả rỗng đã là thông tin.

Việc cần làm

Bước sửa chữa rẻ hơn nhiều so với hậu quả. Bắt buộc hai trường dữ liệu — bộ môn và phiên bản luật — trước khi lưu bất kỳ chỉ số nào. Từ chối xuất bản mọi xếp hạng trộn nhóm đối kháng với nhóm biểu diễn. Và ghi rõ mức độ chắc chắn khi chuỗi bằng chứng còn thiếu, thay vì lấp khoảng trống bằng một con số mặc định.

Ngành thể thao đã học được cách đo lường rất nhiều thứ. Việc còn lại là học cách ghi rõ mình đang đo cái gì, trước khi đo.