Hợp đồng ba lớp, dòng tiền một chiều: Bộ mặt thật của mùa chuyển nhượng V.League

Hợp đồng ba lớp, dòng tiền một chiều: Bộ mặt thật của mùa chuyển nhượng V.League

Chiều ngày 28 tháng Sáu vừa rồi, Sài Gòn mưa dột, tôi ngồi trong một quán cà phê không tên ở góc đường Võ Văn Tần. Người đàn ông đối diện tôi, khoảng năm mươi tuổi, áo sơ mi trắng đã bạc ở cổ tay, đẩy về phía tôi một chiếc phong bì giấy kraft ố vàng.

"Anh đọc đi rồi tự quyết định", ông ta nói. "Tôi không muốn dính vào chuyện này nữa."

Trong phong bì có bảy trang. Trang ba là một bản phụ lục hợp đồng chuyển nhượng mà bất kỳ ai đọc qua cũng gật gù - giá trị ghi rõ mười một tỷ đồng, thời hạn ba năm, mức lương bảy mươi triệu một tháng. Nhưng trang năm, đánh số bằng tay ở góc phải dưới, là một biên bản ghi nhớ riêng biệt, ký giữa giám đốc điều hành một công ty truyền thông không có mã số thuế tại Việt Nam và người đại diện của cầu thủ.

Điều khoản thứ tư của biên bản đó viết: "Bên B đồng ý chuyển lại cho Bên A mười chín phần trăm giá trị hợp đồng thông qua tài khoản tại nước ngoài, thanh toán theo tiến độ theo quý."

Tôi đọc đi đọc lại dòng chữ ấy ba lần. Một chữ ký trên ban công, ba năm sau hóa thành trát đòi nợ.

Một tháng sau đó, tôi nhận được cuộc gọi từ một người quen cũ ở Hải Phòng. Anh ta chỉ nói một câu rồi cúp máy: "Cái bản anh đang giữ ấy, không phải bản duy nhất đâu." Tôi gọi lại ba lần, không ai nghe máy. Đêm đó, tôi đặt vé bay ra Hải Phòng chuyến sáu giờ sáng.

Bối cảnh: Chu kỳ thổi phồng và khoảng trống kiểm toán

Kỳ chuyển nhượng giữa mùa tại V.League năm nay đã khép lại với con số mà truyền thông gọi là "kỷ lục": tổng giá trị giao dịch công bố vào khoảng chín trăm năm mươi tỷ đồng, tăng ba mươi hai phần trăm so với cùng kỳ mùa trước. Người ta nói về những bản hợp đồng đắt giá, về những cầu thủ trẻ được mua với giá triệu đô, về việc các CLB lớn đang bắt đầu bắt kịp chuẩn khu vực.

Tôi thì nhìn vào cột khác của bảng tính.

Trong mười lăm năm lăn lộn với sổ sách của ngành bóng đá Việt, tôi rút ra một nguyên tắc đơn giản: giá trị chuyển nhượng là con số dành cho khán đài, còn cơ cấu thanh toán mới là con số dành cho phòng kế toán. Và hai con số đó gần như không bao giờ trùng nhau. Mùa này, tôi đếm được ít nhất hai mươi ba vụ chuyển nhượng có cấu trúc thanh toán chia làm ba lớp: lớp công bố cho báo chí, lớp ghi trong hợp đồng nội bộ, và lớp nằm trong các phụ lục mà chỉ ba người biết.

Một cán bộ tài chính của một CLB V.League từng nói với tôi, khi cả hai đang ngồi trong xe ô tô đỗ trước cổng sân Hàng Đẫy: "Ở V.League, hợp đồng chuyển nhượng giống như bánh chưng. Báo chí nhìn thấy lớp lá. Người trong ngành nhìn thấy lớp nếp. Còn nhân thịt nằm ở chỗ không ai dám mở ra vì sợ lộ chuyện."

Anh ta không nói tiếp. Một tuần sau, anh ta bị điều chuyển sang bộ phận khác. Tôi không hỏi thêm, chỉ ghi lại câu nói ấy vào sổ tay.

Điều tôi muốn nói ở đây là gì? Kỳ chuyển nhượng năm nào cũng vậy, từ khi V.League chuyển sang mô hình chuyên nghiệp hóa, các con số công bố luôn đi trước dòng tiền thật một đoạn. Không phải vì các CLB nói dối, mà vì cách họ nói không cho phép nói đủ. Một khoản chuyển nhượng ba mươi tỷ đồng có thể được công bố là "ba mươi tỷ", nhưng phần thực nhận có thể chỉ mười lăm tỷ, phần còn lại là cổ phần của công ty mẹ, là khoản bù trừ cho một món nợ cũ, là suất đào tạo trả trước cho ba năm sau.

Sân không khán giả, nhưng sổ sách thì chưa bao giờ vắng khách. Câu đó tôi viết đã mười năm, và mỗi mùa chuyển nhượng nó lại đúng hơn một chút.

Lõi: Giải phẫu một dòng tiền

Trở lại bảy trang giấy trong phong bì. Để hiểu nó, phải đi theo đồng tiền từ lúc nó rời tài khoản này đến lúc nó dừng lại ở tài khoản kia.

Tổng giá trị giao dịch công bố: mười một tỷ đồng. Đây là con số xuất hiện trên trang ba của phụ lục, có công chứng của phòng công chứng quận, có chữ ký của chủ tịch CLB bán và chủ tịch CLB mua. Con số này được báo chí đưa tin, được người hâm mộ bàn tán, được ghi vào hồ sơ chuyển nhượng của Liên đoàn.

Nhưng đồng tiền thật rời túi CLB mua ra sao? Không phải mười một tỷ đồng chuyển thẳng cho CLB bán. Tôi lần theo sao kê mà một nguồn tin thứ hai trong phòng kế toán cung cấp, đối chiếu với một chứng từ mà nguồn tin thứ ba xác nhận độc lập. Bức tranh hiện ra như sau:

Khoản thứ nhất, bảy tỷ đồng, chuyển từ tài khoản CLB mua sang tài khoản CLB bán trong vòng bốn mươi tám giờ sau khi hợp đồng có hiệu lực. Đây là phần "sạch", phần đi qua sổ sách minh bạch và có thể xuất trình bất kỳ lúc nào.

Khoản thứ hai, hai tỷ đồng, chuyển không phải cho CLB bán, mà cho một công ty TNHH truyền thông thể thao có trụ sở đăng ký tại một quận nội thành Hà Nội. Công ty này, theo giấy phép kinh doanh, hoạt động trong lĩnh vực "tổ chức sự kiện và quảng cáo". Cổ đông lớn nhất của nó là em vợ của chủ tịch CLB bán. Khoản này được ghi trong hợp đồng là "phí môi giới và dịch vụ tư vấn hình ảnh cầu thủ" - một hạng mục hợp pháp trên giấy tờ, nhưng bản chất là một cách chuyển tiền ra khỏi dòng ngân sách chính của câu lạc bộ.

Khoản thứ ba, hai tỷ đồng còn lại, được chuyển theo bốn quý thành tám lần giao dịch, mỗi lần hai trăm năm mươi triệu, vào tài khoản của một công ty đăng ký tại Hồng Kông. Công ty này không có mặt trong bất kỳ giấy tờ nào liên quan đến thương vụ. Tên nó chỉ xuất hiện trong biên bản ghi nhớ ở trang năm của phong bì.

Điều khoản thứ tư của biên bản đó nói rõ: cầu thủ, thông qua người đại diện, cam kết trích lại mười chín phần trăm giá trị hợp đồng cho công ty Hồng Kông. Mười chín phần trăm của mười một tỷ là hai tỷ không trăm chín mươi triệu. Con số gần khớp với hai tỷ đồng được gửi theo bốn quý - phần chênh lệch chín mươi triệu có thể là phí chuyển tiền hoặc là một khoản điều chỉnh nào đó mà tôi chưa có đủ giấy tờ để xác định.

Cấu trúc ba lớp này không phải phát minh của một ai. Nó là hệ quả của ba thực tế mà bất kỳ ai làm việc trong ngành bóng đá Việt Nam đều biết nhưng ít ai gọi tên.

Thực tế thứ nhất: thuế thu nhập cá nhân đối với cầu thủ chuyên nghiệp tại Việt Nam ở mức cao, và nhiều cầu thủ tìm cách hợp thức hóa thu nhập qua hình thức "thu nhập từ hình ảnh cá nhân" được trả cho công ty đại diện. Khoản mười chín phần trăm kia, về mặt hình thức, là phần cầu thủ tự nguyện trả cho công ty quản lý. Về mặt thực chất, nó là một dòng tiền chảy ra khỏi hệ thống ngân sách thể thao để trở thành thu nhập không bị đánh thuế hai lần.

Thực tế thứ hai: nhiều CLB V.League có cấu trúc sở hữu phức tạp. Một CLB có thể được sở hữu bởi một tập đoàn, tập đoàn đó có hàng chục công ty con, và bất kỳ khoản thanh toán nào trong chuỗi chuyển nhượng đều có thể được hạch toán vào một công ty con khác với công ty điều hành đội bóng. Kết quả là cùng một thương vụ, tiền có thể đi hai ngả, và hai ngả đó không bắt buộc phải khớp nhau trên sổ sách hợp nhất.

Thực tế thứ ba: người đại diện cầu thủ tại Việt Nam, đặc biệt là những người đại diện có mạng lưới ra nước ngoài, đóng vai trò trung gian không thể thiếu trong các thương vụ lớn. Phí môi giới của họ theo thông lệ quốc tế dao động từ năm đến mười phần trăm. Nhưng ở Việt Nam, con số này có thể lên đến hai mươi lăm phần trăm, và phần vượt trội thường được trả bằng các khoản không xuất hiện trong hợp đồng chuyển nhượng.

Ba thực tế này cộng lại tạo thành một bức tranh mà tôi gọi là "chuyển nhượng hai chiều nhưng dòng tiền một chiều". Tiền từ chủ sở hữu đổ xuống câu lạc bộ, từ câu lạc bộ đổ sang công ty môi giới, từ công ty môi giới đổ vào các tài khoản ở nước ngoài. Ngược lại, tiền gần như không chảy về phía người hâm mộ - không giảm giá vé, không nâng cấp cơ sở vật chất, không đầu tư học viện theo tỷ lệ tương xứng.

Tôi đã ngồi bốn tháng để đối chiếu những con số này với dữ liệu công khai. Trong số hai mươi ba vụ chuyển nhượng mà tôi theo dõi, chỉ có bảy vụ có thể truy vết đầy đủ dòng tiền. Mười sáu vụ còn lại, tôi chỉ có thể xác định được khoảng một nửa cấu trúc. Phần còn lại biến mất vào những khoảng trống mà luật pháp hiện hành không buộc phải báo cáo.

Một chuyên gia kế toán mà tôi thuê để kiểm tra chéo nói với tôi: "Nếu anh đưa cho tôi sổ sách của một CLB V.League và sổ sách của một công ty môi giới, tôi có thể dựng lại dòng tiền. Nhưng nếu anh chỉ đưa cho tôi một trong hai, tôi không thể làm gì. Vấn đề của bóng đá Việt Nam không phải là thiếu minh bạch, mà là không buộc phải đối chiếu hai cuốn sổ với nhau."

Tôi nhớ câu đó, vì nó giải thích tại sao ba nguồn tin của tôi, dù ở ba vị trí khác nhau, lại cung cấp ba mảnh ghép khớp nhau mà không ai trong số họ biết người kia đang cung cấp gì.

Hợp đồng của tuyển thủ dày như tiểu thuyết, rỗng như lời hứa. Nhưng nếu bạn đọc đủ nhiều, bạn sẽ thấy rằng độ dày của nó không phải để bảo vệ cầu thủ, mà để phân tán trách nhiệm. Càng nhiều phụ lục, càng nhiều thực thể ký kết, càng nhiều quốc gia liên quan, thì càng khó có ai đứng ra chịu trách nhiệm nếu có chuyện xảy ra.

Cú sút hỏng ăn không nằm trên sân, mà nằm trong phòng ký hợp đồng. Mười một tỷ đồng được công bố, nhưng chỉ có bảy tỷ đồng thực sự đi vào hoạt động của câu lạc bộ bán. Bốn tỷ còn lại đã rời khỏi hệ thống bóng đá Việt Nam trước khi trọng tài thổi còi khai cuộc mùa giải mới.

Khi đèn sân vận động tắt, kế toán bật đèn bàn. Và đó là lúc công việc thật của tôi bắt đầu.

Góc phản trực giác: Phần hợp lý bị bỏ qua

Ở đây, tôi phải nói điều mà đồng nghiệp của tôi thường né tránh, vì nếu nói ra sẽ bị coi là "bênh vực" giới chủ.

Cấu trúc ba lớp mà tôi vừa mô tả không phải là bằng chứng của tội phạm. Nó là hệ quả của một môi trường pháp lý chưa hoàn thiện, trong đó doanh nghiệp và cá nhân đều tìm cách tối ưu hóa gánh nặng thuế và quản trị rủi ro. Ở góc độ nào đó, cấu trúc này là phản ứng hợp lý với thực tế rằng bóng đá Việt Nam chưa có một khung pháp lý đặc thù cho hoạt động chuyển nhượng, chưa có hướng dẫn rõ ràng về cách hạch toán các khoản môi giới xuyên biên giới, và chưa có cơ chế kiểm soát tài chính đủ mạnh để phân biệt giữa tối ưu hóa thuế hợp pháp và rửa tiền.

Có một sự thật mà những nhà phê bình nóng vội thường quên: phần lớn các khoản tiền rời khỏi hệ thống đều quay lại hệ thống, dưới một hình thức khác. Đầu tư vào cơ sở vật chất, vào học viện, vào các chuyến tập huấn nước ngoài, vào lương cho đội ngũ y tế và phân tích - những khoản này không phải lúc nào cũng được ghi vào ngân sách chuyển nhượng của câu lạc bộ, nhưng chúng đến từ cùng một dòng tiền của cùng một chủ sở hữu. Vấn đề không phải là dòng tiền rời đi, mà là nó rời đi mà không để lại dấu vết truy vết.

Một lãnh đạo cấp cao của một CLB V.League, người đã cho tôi ba cuộc phỏng vấn trong bốn năm, nói với tôi vào tháng Ba năm ngoái: "Ở Việt Nam, nếu anh tuân thủ đầy đủ mọi quy định về chuyển nhượng, anh sẽ mất lợi thế cạnh tranh trong vòng một mùa giải. Vấn đề không phải là ai muốn vi phạm. Vấn đề là hệ thống không cho phép anh vừa tuân thủ vừa cạnh tranh."

Tôi không đồng ý hoàn toàn với cách nói đó. Nhưng tôi hiểu logic của nó. Và tôi nghĩ bất kỳ ai viết về chuyển nhượng V.League mà không thừa nhận logic đó đều đang viết một nửa sự thật.

Điểm mù lớn nhất của ngành không phải là có bao nhiêu khoản tiền rời khỏi hệ thống. Điểm mù là chúng ta không có cơ chế để biết được con số thật, và vì không biết, nên mọi tranh luận công khai đều diễn ra trên những con số có thể bị bẻ cong theo ý muốn của người kiểm soát thông tin.

Kết mở

Đêm 28 tháng Sáu, sau khi chia tay người đàn ông ở quán cà phê Võ Văn Tần, tôi đi bộ bốn cây số dọc theo bờ kênh Nhiêu Lộc. Điện thoại tôi cài chế độ máy bay, vì tôi không muốn nghe ai gọi khi đang cố gắng ghi lại cấu trúc ba lớp kia vào sổ. Sài Gòn mưa, và đèn đường phản chiếu trên mặt nước kênh thành những vệt sáng dài.

Bảy trang giấy hiện đang nằm ở ba nơi khác nhau. Trang ba đã được scan và lưu ở ổ cứng được mã hóa. Trang năm chưa bao giờ rời khỏi túi tôi cho đến khi tôi gửi bản gốc cho một luật sư. Biên bản ghi nhớ bằng tiếng Anh, tôi đã dịch và gửi cho ba người khác nhau để đối chiếu, và cả ba người đều đọc ra cùng một ý nghĩa.

Tôi chưa công bố tên cầu thủ, tên câu lạc bộ, tên công ty. Chưa phải lúc. Cái tôi công bố ở đây là một cấu trúc, một cách làm, một mô thức lặp lại đủ nhiều lần để trở thành thói quen của ngành. Người hâm mộ có quyền biết rằng bảy mươi triệu đồng lương một tháng mà cầu thủ nhận được, thực chất là bao nhiêu phần trăm của số tiền mà câu lạc bộ bỏ ra để có chữ ký của anh ta trên hợp đồng. Và khi biết con số thật, họ có quyền đặt câu hỏi về việc ai đang thực sự hưởng lợi từ mùa chuyển nhượng.

Mùa chuyển nhượng năm sau sẽ lại đến. Báo chí sẽ lại đưa tin về những bản hợp đồng "đắt giá kỷ lục". Người hâm mộ sẽ lại tranh luận về việc CLB của mình có mua đúng người hay không. Và ở đâu đó trong một phòng kế toán, một nhân viên sẽ mở đèn bàn, bật phần mềm, và bắt đầu gõ vào ô A1 của một bảng tính mới.

Ô A1 thường mang nhãn: "Giá trị hợp đồng theo thông cáo báo chí". Ô A2, ngày càng ít người thấy.

Tôi lần theo đồng tiền qua ba biên giới, và ở đâu cũng vậy, nó dừng lại ở một quán cà phê, một chữ ký, một cái tên không ai muốn nhắc. Bóng đá Việt Nam không thiếu tiền. Nó chỉ thiếu một cuốn sổ mà mọi cột đều có thể đối chiếu được với nhau.