Dấu vân tay của đồng tiền: Điều V.League vẫn giấu sau những trang bị xóa

Tôi còn nhớ buổi sáng tháng 3 năm ngoái, khi một người làm công tác cấp phép ở Liên đoàn bóng đá Việt Nam gửi cho tôi tập hồ sơ dày 187 trang. Đó là bản giải trình tài chính phục vụ việc xin dự AFC Champions League Elite của một câu lạc bộ V.League. Ba trang cuối, phần đáng lẽ phải ghi rõ cơ cấu nguồn thu, bị gạch chéo bằng bút xóa trắng. Trang giấy còn nguyên vẹn, chỉ có nội dung bị gỡ đi. Người gửi kèm một câu duy nhất: "Anh xem giúp, phần này em không được phép hỏi." Mười bảy năm làm nghề điều tra, tính cả những tháng ngồi đối chiếu sổ sách ở London, đã dạy tôi một phản xạ đơn giản: khi ai đó chủ động xóa một trang, trang ấy mới là trang đáng đọc.

Ở West Ham lẫn Leicester, tôi học được rằng tiền luôn để lại dấu vân tay. Vấn đề nằm ở chỗ: ở Việt Nam, rất ít người chịu cúi xuống soi dưới lớp bụi ấy. Bóng đá Việt Nam mang một nghịch lý dễ thấy mà ít ai gọi tên. Trên sân, trình độ đã tiến bộ vượt bậc trong mười lăm năm qua. Sau cánh gà, bộ máy quản trị tài chính gần như đứng yên.

Bối cảnh: một giải đấu sống bằng tình thương của một người

Hãy bắt đầu từ cấu trúc. V.League vận hành theo một mô hình mà bất kỳ nhà phân tích tài chính nào ở châu Âu cũng sẽ gọi là dị thường: phần lớn câu lạc bộ sống bằng tiền của một cá nhân hoặc một tập đoàn mẹ. Doanh thu truyền hình tập thể, sau nhiều năm đàm phán và tranh chấp bản quyền, vẫn chỉ đủ trả vài tháng lương cho một đội bóng hạng trung. Vé vào sân, hàng hóa, tài trợ áo đấu, tất cả cộng lại không đủ bù chi phí vận hành một mùa giải trọn vẹn với lịch thi đấu dày đặc.

Kết quả là một kiến trúc kỳ lạ. Bảng cân đối của câu lạc bộ phản ánh mức độ hào phóng của ông chủ nhiều hơn là năng lực thương mại của chính nó. Khi ông chủ vui, đội mua tiền đạo ngoại. Khi ông chủ mệt, đội cắt học viện. Không có cơ chế nào buộc câu lạc bộ phải sống bằng tiền nó tự kiếm, và cũng không có cơ chế nào bảo vệ nó khi dòng tiền ấy ngừng chảy.

Điều đáng chú ý là cấu trúc này không phải đặc sản riêng của bóng đá. Nó giống cấu trúc của nhiều ngành kinh doanh Việt Nam: vốn đến từ một người, quản trị bằng quan hệ, và sổ sách chỉ mở khi cần vay. Bóng đá chỉ là nơi cấu trúc ấy phơi ra rõ nhất, bởi nó bị soi bởi hàng triệu cổ động viên mỗi cuối tuần.

Tôi muốn dừng ở điểm này lâu hơn, bởi nó là gốc rễ của gần như mọi vấn đề khác. Từ minh bạch chuyển nhượng cho tới chất lượng học viện, từ tiền lương cầu thủ cho tới cách trọng tài bị sức ép trên sân nhà — tất cả đều chảy ra từ cùng một nguồn: một cấu trúc tài chính thiếu bên thứ ba độc lập kiểm tra.

Phần lõi: bốn lớp của một hệ thống tự bảo vệ

Lớp thứ nhất, dòng tiền chủ sở hữu đi vào dưới dạng nào. Ở nhiều câu lạc bộ V.League, khoản bơm tiền của ông chủ không được ghi là vốn chủ sở hữu mà được ghi thành "tài trợ" hoặc "hợp đồng thương mại" với một công ty liên quan. Cách hạch toán ấy có một ích lợi rõ ràng: nó che được mức lỗ thật. Một khoản lỗ nếu tính đúng có thể khiến câu lạc bộ không đạt tiêu chuẩn cấp phép của AFC. Đổi nhãn nó thành tài trợ, và vấn đề biến mất trên giấy tờ. Hợp đồng kia không chỉ có chữ ký, mà còn có cả những bàn tay đang rút về.

Lớp thứ hai, phí chuyển nhượng như một vùng xám. Bóng đá Việt Nam có một đặc điểm mà giới môi giới Đông Nam Á rất thích: giá trị chuyển nhượng nội địa thấp, nên phần lớn giao dịch được đẩy ra nước ngoài hoặc thực hiện dưới dạng cho mượn kèm điều khoản mua đứt. Những thương vụ như vậy hiếm khi xuất hiện đầy đủ trong báo cáo tài chính. Sau mỗi con số chuyển nhượng, luôn có một câu chuyện bị cố tình làm mờ.

Tôi từng ngồi ba tuần với hồ sơ một vụ chuyển nhượng nội địa. Phía câu lạc bộ bán khai 8 tỷ đồng. Hợp đồng gốc giữa hai bên ghi 13 tỷ. Phần chênh lệch 5 tỷ được tách thành hai khoản: một khoản gọi là phí đào tạo trả cho một trung tâm không có giấy phép hoạt động, và một khoản gọi là phí môi giới trả cho một công ty đăng ký ở nước ngoài mà người đại diện hợp pháp trùng tên với một quan chức của đội mua. Tôi đã cân nhắc rất lâu trước khi viết đoạn này. Không vì sợ. Mà vì tôi muốn chắc chắn mình không gán động cơ cho một sai sót hành chính.

Lớp thứ ba, lương thưởng và thứ bậc bên trong đội. Một chỉ số sức khỏe tài chính mà tôi luôn muốn xem ở bất kỳ câu lạc bộ nào là tỷ lệ giữa lương cầu thủ cao nhất và lương trung bình của đội. Ở các giải châu Âu, tỷ lệ này thường quanh mức bốn đến sáu lần. Ở vài đội V.League mà tôi có cơ hội đối chiếu, khoảng cách ấy vượt xa ngưỡng đó, và phần lớn khoảng cách được lấp bằng thưởng nóng không nằm trong hợp đồng. Thưởng nóng là công cụ tuyệt vời để giữ lòng trung thành. Nó cũng là công cụ tuyệt vời để giữ im lặng.

Lớp thứ tư, chuỗi cung ứng tài năng. Các lò đào tạo của Việt Nam, từ những trung tâm gắn với tập đoàn lớn cho tới các lò của đội bóng quân đội và công an, đã sản sinh ra nhiều thế hệ cầu thủ chất lượng. Nhưng cơ chế đền bù đào tạo và cơ chế liên đới vận hành chưa thật nghiêm. Khi một cầu thủ trẻ rời lò sang đội khác, khoản đền bù nhiều khi được thương lượng trong phòng kín, không có bảng giá tham chiếu công khai. Người trồng cây không bao giờ biết mình đáng lẽ được nhận bao nhiêu. Và khi cầu thủ ấy được bán sang Nhật Bản hay Hàn Quốc, phần trăm đáng lẽ thuộc về lò đào tạo thường biến mất trong im lặng.

Bốn lớp này khớp vào nhau thành một hệ thống tự bảo vệ. Câu lạc bộ không minh bạch vì không bị buộc phải minh bạch. Nhà quản lý không kiểm tra vì thiếu nhân lực và công cụ. Báo chí không đào sâu vì hồ sơ không tiếp cận được. Cổ động viên chỉ nhìn thấy kết quả trên sân, nơi mọi thứ có vẻ vẫn ổn. Cho tới khi một câu lạc bộ giải thể, một cầu thủ trẻ bị bỏ rơi, và người ta mới bắt đầu hỏi những điều đáng lẽ phải hỏi từ mười năm trước.

Nhưng giả thuyết vô tội cũng cần được nêu

Tôi sẽ là một nhà báo tồi nếu chỉ vẽ ra một bức tranh đen. Hãy để tôi nêu giả thuyết ngược lại, và nó mạnh hơn nhiều người tưởng.

Có một cách đọc khác cho toàn bộ câu chuyện này. Ở một giải đấu mà doanh thu độc lập quá nhỏ để tự nuôi sống câu lạc bộ, việc ông chủ dùng công ty liên quan để ghi khoản đầu tư thành tài trợ có thể là cách duy nhất để đội bóng tồn tại hợp pháp. Nếu buộc mọi câu lạc bộ phải hạch toán đúng chuẩn châu Âu ngay lập tức, phần lớn trong số họ sẽ không đủ điều kiện dự giải, và hệ thống sụp đổ. Sự mờ mịt, trong trường hợp này, đóng vai trò như một lớp đệm an toàn.

Điều đó buộc tôi phải cẩn thận. Điều tra không phải để trả thù, mà để người nhỏ bé khỏi bị nuốt chửng trong im lặng. Nhưng đôi khi, người nhỏ bé — cầu thủ đội trẻ, nhân viên hành chính, huấn luyện viên thể lực — lại chính là người được hưởng lợi từ dòng tiền không chính danh kia. Đòi minh bạch tuyệt đối có thể đồng nghĩa với việc đòi đóng cửa một nửa số đội bóng.

Vậy ranh giới nằm ở đâu? Tôi cho rằng ranh giới nằm ở chỗ: đệm an toàn là một chuyện, dùng đệm an toàn để giấu tiền chạy qua túi ai đó lại là chuyện khác. Tiêu chí phân biệt hai chuyện này không phải là số tiền, mà là sự tồn tại hay vắng mặt của một bên thứ ba độc lập có quyền kiểm tra sổ sách. Khi bên thứ ba ấy tồn tại mà vẫn chẳng có gì được công bố, bản chất vấn đề đã khác.

Điều tôi tin sẽ thay đổi

Tôi không tin vào một cuộc cải tổ lớn, đẹp đẽ, được công bố long trọng. Tôi tin vào những thay đổi nhỏ mà không ai có thể rút lại.

Một cơ sở dữ liệu công khai về đăng ký cầu thủ và phí chuyển nhượng nội địa, cập nhật sau mỗi kỳ chuyển nhượng. Một nghĩa vụ đơn giản: mọi giao dịch với bên liên quan phải được ghi chú trong báo cáo cấp phép, kèm tên pháp nhân và ngày tháng. Một quy định buộc câu lạc bộ công bố ngân sách lương tổng ở dạng khoảng, không cần từng cá nhân. Ba việc nhỏ ấy không phá hủy hệ thống. Chúng chỉ khiến những ai đang rút tay khỏi chữ ký phải rút muộn hơn một nhịp.

Bóng đá hiện đại không thiếu những kẻ múa may trong bóng tối, chỉ thiếu người dám bật đèn. Ở Việt Nam, người dám bật đèn nhiều hơn tôi tưởng. Họ đang ngồi ở những phòng kế toán, những phòng cấp phép, những ban hành chính mà không ai gọi tên. Việc của chúng ta, những người viết, không phải ca ngợi họ, mà là trao cho họ một cái phông nền đủ chắc để lên tiếng. Tập hồ sơ 187 trang kia vẫn nằm trong két của tôi, ba trang gạch xóa vẫn chưa được giải thích. Tôi bới lông tìm vết, không phải vì thích, mà vì dấu vết ấy rồi sẽ lộ diện, dù tôi có đào hay không.